NGƯỜI CHA DÙ CÓ NHẮM MẮT NHƯNG ÔNG VẪN KHÔNG CHẾT!

“At the father’s death, he will seem not dead,

since he leaves after him one like himself.”

(Sirach 30:4)
 

“Người cha dù có chết nhưng xem như vẫn không chết

v́ đă để lại người con giống như ḿnh.” 

Gần đây tôi được một cơ quan ngôn luận tại Việt Nam gợi ư viết bài phân tích về trường hợp hai chị đem đốt chết mẹ của ḿnh thuộc một tỉnh ở miền Bắc. Tôi đă đọc qua một vài tờ báo địa phương tường tŕnh về vụ việc, nhưng không nêu rơ được những chi tiết hoặc dữ liệu đầy đủ và chính đáng của vấn đề. Những tin tức cóp nhặt như vậy không đủ yếu tố để có một cái nh́n khách quan, đặc biệt, nếu muốn phân tích trường hợp này với cái nh́n tâm lư tội phạm (Forensic Psychology), hoặc ngay cả tâm lư ứng dụng (apply psychology) trong lănh vực giáo dục. Ngoài ra, một vài câu chuyện mà tôi đă nghe, đă đọc về những tội phạm như vậy tại các nước văn minh đôi khi cũng xảy ra.

Ngày 24 tháng Năm 2022, khoảng 11 giờ 32 phút sáng, Salvador Ramos một thanh niên 18 tuổi vào trường tiểu học Robb ở Uvalde tiểu bang Texas với khẩu súng trường AR-15, xả súng giết chết 19 học sinh, 2 giáo viên, và gây thương tích cho nhiều người khác.  

Để t́m hiểu lư do của những trường hợp này, theo tôi, Tâm Lư Tội Phạm mới có đủ chuyên môn để khảo cứu, phân tích, và đưa ra kết luận. Kết luận ấy bao gồm lư do nào, động lực nào đă dẫn các hung thủ đến quyết định làm các chuyện ấy! Tuy nhiên, nếu đứng về phương diện phân tâm học (Psychoanalysis), tâm lư xă hội (Social psychology), và tâm lư giáo dục (Educational psychology), người ta cũng có thể đưa ra một vài kết luận để giúp tránh những trường hợp như thế khỏi xảy ra. Thí dụ, ảnh hưởng giáo dục lúc c̣n bé, môi trường gia đ́nh, môi trường học đường, và môi trường xă hội nào đă làm cho một em vị thành niên liên quan đến hành động sát nhân?

Dựa vào tâm lư phát triển (Developmental psychology) và tâm lư giáo dục, tôi thấy câu nói: “Nhân chi sơ, tính bản thiện” của Khổng Tử trong Tam Tự Kinh được xem như nền tảng giáo dục. Điều này cũng rất phù hợp với kinh nghiệm sống thường ngày: “Bé không vin, cả gẫy ngành”. Hoặc câu ca dao, tục ngữ Việt Nam: “Ở bầu th́ tṛn, ở ống th́ dài”. Những kinh nghiệm này mà khi ngành tâm lư tuổi trẻ, tâm lư phát triển, tâm lư giáo dục, và tâm lư xă hội được định h́nh, người ta càng thấy nó đúng và chính xác.

Trở lại câu chuyện thương tâm của hai chị em đă giết mẹ, và thanh niên mang súng vào trường giết bạn bè, cái nh́n đầu tiên khiến ta thường suy nghĩ, đó là phải có một điều ǵ ghê gớm lắm mới ảnh hưởng đến quyết định như vậy. V́ những hành động ấy đă xảy ra giữa con cái và cha mẹ, giữa những người vô tội. Vậy câu hỏi căn bản vẫn là ở đâu và từ lúc nào các hung thủ này đă học được cái tính độc ác, máu lạnh và hung dữ như vậy?! Kinh nghiệm trong thời gian c̣n làm trong lănh vực chuyên môn khi khảo cứu và chứng kiến những em nhỏ bị bỏ rơi, bị hành hung, bị coi thường và bị lợi dụng, theo tôi, những hành động mang tính độc ác, máu lạnh và hung dữ ấy có dư âm của tuổi thơ bất hạnh, và chịu ảnh hưởng của nền giáo dục từ gia đ́nh.

Từ ngữ chuyên môn gọi những bất hạnh ấy là “abuse”. Bị lạm dụng! Ba trong những h́nh thức bị lạm dụng thường thấy trong gia đ́nh bao gồm: lạm dụng thể lư (physical abuse), lạm dụng tâm lư (psychological abuse), lạm dụng t́nh dục (sexual abuse). Trong mỗi h́nh thức lạm dụng, tuổi trẻ đều ghi lại trong kư ức của ḿnh những ǵ đă xảy ra. Với thời gian, tất cả nó như một hỏa diệm sơn sục sôi trong vô thức, đợi khi có cơ hội là bùng phát.

Nhiều em sau này không thể nào ḱm hăm được sự tham lam, chộp giật, và tàn ác khi phải chiến đấu với những trận đói cào cấu cả thể xác lẫn tâm lư, v́ trong thời gian c̣n bé bị cha mẹ bỏ rơi, để cho đói khát. Nhiều em mang tâm lư tiêu cực, chống đối, và thù hận xă hội, v́ tuổi thơ em bị chế nhạo, bị đối đăi bất công giữa anh chị em ḿnh, giữa t́nh cảm cha mẹ dành cho ḿnh khác với dành cho anh, chị, hoặc em ḿnh. Những h́nh ảnh bị thiệt tḥi, bị bỏ rơi ấy sẽ làm cho các em khi lớn lên tự tạo cho ḿnh một tâm lư sống buông thả, bất cần đời, hoặc ích kỷ. Đối với những em bị ông, bà, cha, mẹ, anh, chị hoặc cô chú lạm dụng thân xác càng để lại một quá khứ kinh hoàng hơn nữa. Có những em gái đ̣i tự tử, những em trai trở nên tàn bạo với bạn gái, khinh thường phụ nữ. Những em này khi lớn lên sẽ mang tâm trạng chán ghét đàn bà con gái, thù ghét đàn ông, con trai. Ư tưởng về một tương quan đồng tính, hôn nhân đồng tính cũng phát xuất từ những bất hạnh tuổi thơ này. Và c̣n nhiều cái mà tuổi thơ bất hạnh phải chịu đựng sau này đă trở nên một tai họa cho đời sống cá nhân, gia đ́nh, cũng như xă hội.

Những hành động tạo phạm, những tội ác xă hội đang gia tăng nhanh chóng khắp nơi. Ở Hoa Kỳ, đặc biệt là ở những người trẻ tuổi, khiến tỷ lệ tự tử của thanh thiếu niên gia tăng căn cứ vào những tường tŕnh của FBI. Khi những xu hướng này tiếp tục, bạo lực có khả năng bùng phát và sẽ tiếp tục tăng trên cùng một quỹ đạo. Theo The National Runaway Safeline tường tŕnh, có khoảng 1,6 và 2,8 triệu thanh thiếu niên bỏ nhà đi hoang mỗi năm riêng tại Hoa Kỳ.[1]

Trong những buổi hội thảo liên quan đến đời sống tâm lư và giáo dục, phần đông các phụ huynh đều tỏ ra rất băn khoăn và đưa ra những câu hỏi liên quan đến giáo dục, đến tuổi trẻ. Nhưng nếu để ư và t́m hiểu sâu hơn về những câu hỏi như thế, người ta sẽ nhận ra một điều, đó là phụ huynh hoặc cha mẹ chỉ mong có được một câu trả lời hay gợi ư mang tính cách “đôi đũa thần”. Có nghĩa là làm sao cho những đứa trẻ ngỗ nghịch trở nên ngoan hiền, những đứa trẻ biếng nhác học hành trở nên chăm chỉ và siêng năng đèn sách, và những đứa trẻ bỏ nhà đi hoang sớm trở về với gia đ́nh. Nhưng dù có là ông tổ ngành phân tâm học Sigmund Freud, hoặc ông tổ ngành tâm lư giáo dục Edward Lee Thorndike, ông tổ ngành tâm lư phát triển và tâm lư tuổi trẻ Jean Piaget, cũng như Kurt Lewin, cha đẻ ngành tâm lư xă hội cũng không có những thứ đũa thần đó. Ngược lại, Thượng Đế lại để vào tay người mẹ hoặc người cha những chiếc đũa thần này. Người Việt Nam đă có một câu nói rất hay về vấn đề này: “Cha sinh mẹ dưỡng”.  Có sinh và có dưỡng. Đó là một đặc ân Thượng Đế trao ban cho cha mẹ, nhưng cũng là một trách nhiệm nặng nề.

Phần đông phụ huynh khi đề cập đến việc giáo dục con cái thường tỏ ra lo lắng, than thở, và bất măn với những hiện tượng xă hội như hiện nay. Họ cho rằng những điều xấu xa ấy đă ảnh hưởng, thu hút, và làm hư con cái họ. C̣n đối với việc giáo dục, họ nghĩ rằng gửi con đến trường, đến các trung tâm dạy kèm là đủ. Một số khác, bao gồm phần đông cha mẹ Việt Nam lại dùng phương pháp đánh đập, chửi mắng, ép buộc, hoặc bỏ mặc con cái. Họ viện dẫn quá bận bịu và không có nhiều giờ. Đối với những cha mẹ này, con cái sống với cha hay với mẹ miễn được ăn học, lớn lên không thua kém bạn bè là đủ. Nhưng đó không phải là giáo dục, không phải là t́nh thương, không phải là khung trời tuổi trẻ mà các em đang t́m kiếm. 

Mặc dù ly dị đang trở thành phổ thông trong nếp sống xă hội hiện nay, nhưng ít cha mẹ nghĩ rằng việc họ căi vă, chửi bới nhau hoặc ly dị cũng đă ảnh hưởng rất nhiều đến tâm lư, t́nh cảm và cả việc học vấn của con cái. Bỏ nhà đi hoang, trở thành nạn nhân của những tội phạm xă hội là điều khó tránh nếu đứa trẻ lớn lên trong một gia đ́nh hôn nhân đổ vỡ, thiếu thốn t́nh thương. Trong thực tế, một số em đă tự kết liễu đời ḿnh v́ đời sống hôn nhân bất thành của bố mẹ. Nhiều cuộc khảo cứu cũng đưa ra kết luận rằng, con cái những cha mẹ ly dị cũng có xác xuất ly dị cao so với những gia đ́nh mà cha mẹ không ly dị.

Những điều vừa  tŕnh bày trên càng làm tôi thâm tín hơn rằng ảnh hưởng của bạn bè, của tội tội ác xă hội tuy có liên quan đến nhân cách và đời sống của một em bé, một thanh thiếu niên nam nữ hay của một người đàn ông hoặc đàn bà, nhưng không sánh bằng ảnh hưởng giáo dục của gia đ́nh. Thánh Anphongsô vị Tiến Sỹ Giáo Hội, Sáng Lập Ḍng Chúa Cứu Thế đă nói về ảnh hưởng này như sau: “Tất cả những ǵ tôi có đều là do mẹ tôi cho tôi”. Câu nói này không chỉ mang ư nghĩa luân lư, tâm linh, mà c̣n có một ư nghĩa rất thực tế cả về thể lư, tâm lư, và đạo đức nữa. Nh́n vào cuộc đời của mỗi người, chúng ta đều nhận ra ảnh hưởng này.

Tóm lại, khi đề cập đến việc giáo dục, cả nhà phân tâm học Sigmund Freud, đến nhà tâm lư tuổi trẻ và tâm lư phát triển Jean Piaget, cũng như ông tổ ngành tâm lư giáo dục Edward Lee Thorndike đều đặt nặng ảnh hưởng giáo dục của cha mẹ trong thời gian một em bé c̣n bú sữa mẹ, ngồi trên ḷng mẹ và tập tễnh những bước chân bé nhỏ của ḿnh trước sự chứng kiến, vui mừng và hồi hộp của cả cha lẫn mẹ. Thời gian mà bộ óc non nớt của đứa trẻ bắt đầu ghi lại tất cả những biến động quanh ḿnh, mà quan trọng nhất là t́nh yêu thương, săn sóc, và quan tâm của ṿng tay cha, của ṿng tay mẹ. Sau này khi lên ba, em bắt đầu cho quay lại bộ nhớ của ḿnh, và từng bước, từng bước ḥa nhập với đời sống chung quanh nhờ vào sự hướng dẫn, chỉ bảo của cha mẹ. Sự khởi đầu này, nói theo quan niệm b́nh dân là: “Đầu xuôi th́ đuôi lọt.” Nếu những năm tháng tuổi thơ, em bé được giáo dục, dạy dỗ tử tế, được sửa bảo, đước uốn nắn th́ khi bước vào tuổi dậy th́, tuổi trẻ, và sau này là tuổi thanh thiếu niên, các em sẽ không phải đối đầu nhiều với những thách thức và nguy hiểm mà phần đông các bạn ḿnh thường gặp phải. Và như một kết quả ắt có, khi bước vào đời, đạt tới tuổi trưởng thành: “Tam thập nhi lập”, người thanh niên hoặc thiếu nữ ấy có thể không xuất sắc về học vấn, không thành đạt về mặt xă hội, không may mắn trên bước thang danh lợi, nhưng điều mà ta có thể tin được là thanh niên ấy, thiếu nữ ấy có được một nhân cách tốt, và một cuộc sống tốt.

____________

Tài liệu tham khảo: 

1.

https://www.ojp.gov › archives › ojp-blogs › invisible-fac..

The Invisible Faces of Runaway and Homeless Youth